ေသြးဆိုတာ သာမန္မ်က္စိနဲ႔ၾကည့္ရင္ နီတဲ့အရည္လို႔သာ ျမင္ပါလိမ့္မယ္။ တကယ္ကေသြးမွာ သာမန္မ်က္စိနဲ႔မျမင္နိုင္တဲ့ ေသြးဥနီ (သူ႔ေၾကာင့္အနီေရာင္ျဖစ္တာပါ)၊ ေသြးဥျဖဴ (အေရာင္ မရွိပါဘူး)၊ ေသြးဥမႊား (အသားစအမႊာလို အရြယ္အစားအမ်ိဳးမ်ိဳးရွိပါတယ္)၊ ေတြဟာ အ၀ါႏု ေရာင္ရွိတဲ့ ေသြးရည္ၾကည္ထဲမွာ ေမ်ာေနၾကတာပါ။
ဒါကို လက္ေတြ႔သိခ်င္ရင္ေတာ့ လူ (၀ါ) တိရ စၦန္ရဲ့ ေသြး အနည္းငယ္ကို ပုလင္းျဖဴ တစ္လံုးထဲမွာ ထဲ့ထားလိုက္ပါ။ ေသြးခဲသြားတဲ့အခါ (ေသြးခဲဆိုတာ ေသြးဥေတြအားလံုး စုၿပီးခဲသြားတာပါ) ေသြးခဲအျပင္ အ၀ါႏုေရာင္ရွိတဲ့ ေသြးရည္ၾကည္ကို ေတြ႔ရပါလိမ့္မယ္။ လူေတြရဲ့ ေသးဥနီက ႏွစ္ဖက္ခြက္တဲ့အ၀ိုင္း လံုး ေတြပါ ႏွစ္ဖက္ျမင္ (Two dimension) တဲ့ မွန္ဘီးဘူးေအာက္မွာ အ၀ိုင္းျပားေတြအေနနဲ႔ ေတြ႔ရပါတယ္။
“ေသြးဟာ အသက္” လို႔ေျပာတဲ့ အတိုင္း၊ ေသြးမရွိရင္ အသက္မရွင္နိုင္ပါဘူး။ က်မတို႔ ကိုယ္ထဲမွာေသြး ၅ လီတာခန္႔ ရွိပါတယ္။ ေသြးေတြ ေသြးေၾကာေတြထဲကေန ကိုယ္ခႏၶာရဲ့ အတြင္းသို႔ (၀ါ) အျပင္သို႔ အခ်ိန္အနည္းငယ္အတြင္း ထြက္သြားရင္ ထြက္သြားတဲ့ေသြးရဲ့ ပမာဏေပၚမူတည္ၿပီး အဆင့္ေလးဆင့္ ခြဲနိုင္ပါတယ္။ ေသြး ၅ လီတာရဲ့ (၁၀-၁၅%) ထြက္ သြားရင္ က်န္းမာေသာလူမွာ ဘာျပႆနာမွ မျဖစ္ပါဘူး။ ဘာမွလည္း လုပ္စရာ မလိုပါဘူး။ ေသြးလွဴတဲ့အခါ ေသြး (၈-၁၀%) ယူတာမို႔က်န္းမာေရးကို မထိခိုက္ေစပါဘူး။ (၁၅-၃၀%) ဆိုရင္ေတာ့ ႏွလံုးခုန္ ျမန္လာပါတယ္။ လက္ဖ်ားေျခဖ်ားေတြ ျဖဴၿပီး ေအးလာ ပါတယ္။ အဲ့ဒီ အခါမ်ိဳးမွာ ေသြးဒုထယ္ (volume) ျပန္ျပည့္ေအာင္ ဆားရည္ သြင္းဖို႔ လိုပါလိမၼယ္။ ေသြးသြင္း ဖို႔ မလိုေသးပါဘူး။ (၃၀-၄၀%) ဆိုရင္ေတာ့ ေသြးေပါင္ခ်ိန္က်ျခင္း၊ ႏွလံုးခုန္ျမန္ျခင္း၊ သတိေမ့ ျခင္းမ်ား ျဖစ္တတ္ပါတယ္။ ဒီအဆင့္မွာေတာ့ ေသြးသြင္းဖို႔ လိုအပ္ပါတယ္။ ေသြးမရခင္ ေသြး ဒုထယ္ (volume) ျပန္ျပည့္ေအာင္ ဆားရည္ သြင္းထားရပါမယ္။ (>၄၀%) ဆိုရင္ေတာ့ ေသြး အျမန္ဆံုးသြင္းျခင္း၊ ဆားရည္မ်ားသြင္းျခင္းမ်ားကို အျမန္ဆံုး လုပ္ရပါမယ္၊ အခ်ိန္ေနာက္က် ပါက ေသဆံုးနိုင္ပါတယ္။
ေသြးေတြက ကိုယ္ခႏၶာမွာရွိတဲ့ဆဲလ္ (cell)ေတြ လိုအပ္တဲ့ေအာက္ဆီဂ်င္ (Oxygen) ကို အဆုတ္ကေန သယ္ေပးပါတယ္။ ကိုယ္ခႏၶာအတြက္အႏၲရာယ္ရွိတဲ့ ကာဘြန္ဒိုင္ေအာက္ဆိုက္ (Carbondioxide) ေခၚတဲ့ ဆဲလ္ ထဲကထြက္လာတဲ့ အဆိပ္ဓါတ္ေငြ႔ေတြကို အဆုတ္ဆီကို ျပန္သယ္သြားေပးၿပီး၊ အဆုတ္ကတဆင့္ ေလထုထဲကို ထုတ္ပါတယ္။
ေအာက္ဆီဂ်င္အျပင္ ကိုယ္ခႏၶာအတြက္ လိုအပ္တဲ့အစာေတြကို အစာခ်က္ရာ အစာ လမ္းေၾကာင္းမွ ဆဲလ္ေတြဆီကို ပို႔ေပးပါတယ္။ ဆဲလ္ေတြဆီက ထြက္လာတဲ့အဆိပ္ေတြကို အသဲ ဆီပို႔ေပးပါတယ္။ အသဲမွာ အဆိပ္ေတြကို အဆိပ္အေတာက္ေပ်ာက္ (Detoxification) ေအာင္ လုပ္ပါတယ္။ အသဲက မေခ်ဖ်က္နိုင္တဲ့အဆိပ္ေတြကို ေက်ာက္ကပ္ကို ပို႔ေပးၿပီး ေက်ာက္ကပ္က ဆီးအေနနဲ႔ အျပင္ကို ထုတ္ျပစ္ ပါတယ္။
ေသြးမွာရွိတဲ့ ေသြးဥနီေတြကေအာက္ဆီဂ်င္နဲ႔ ကာဘြန္ဒိုင္ေအာက္ဆိုက္ဓါတ္ေငြ႔ေတြ သယ္တဲ့ အလုပ္ကို လုပ္ပါတယ္။ အဲ့ဒီအလုပ္ အတြက္ေသြးဥနီမွာရွိတဲ့ အနီေရာင္ဟီမိုဂလိုပင္ (Hemoglobin) လိုအပ္ပါတယ္။ ဟီမိုဂလိုပင္နဲ႔ ေအာက္ဆီဂ်င္ေပါင္းတဲ့အခါ ေသြးဟာ အနီရဲရဲ အေရာင္ ရွိပါတယ္။ အဲ့ဒီေသြးေတြက ေသြးလႊတ္ေၾကာေတြ (arteries) ထဲမွာရွိပါတယ္။ ဟီမိုဂလိုပင္နဲ႔ကာဘြန္ဒိုင္ေအာက္ဆိုက္ ေပါင္းရင္ ေသြးဟာ နီညိဳေရာင္ရွိပါတယ္။ ဒီေသြးေတြ ကို ေသြးျပန္ေၾကာ (Veins) ေတြကတဆင့္ အဆုတ္ဆီကို ပို႔ေပးပါတယ္။ အဆုတ္ကေန ကာဘြန္ဒိုင္ေအာက္ဆိုက္ဓါတ္ကို ေလထဲသို႔ မႈတ္ထုတ္ လိုက္ပါတယ္။
ေသြးျပန္ေၾကာေတြက နံရံပါးၿပီး ကိုယ္ရဲ့အျပင္ပိုင္း ျမင္လြယ္တဲ့ေနရာေတြမွာရွိပါတယ္။ ေသြးလႊတ္ေၾကာေတြကေတာ့ ကိုယ္အတြင္းပိုင္း ၾကြက္သား (Muscles) ေတြၾကားမွာရွိလို႔ မ်ားေသာအားျဖင့္မျမင္ရပါဘူး။
ေသြးထုတ္စစ္ေဆးတဲ့အခါ ေသြးျပန္ေၾကာေတြဆီက ေသြးကို ထုတ္ၿပီး စစ္တာပါ။ ေသြးတစ္ စက္မွာ ေသြးဥနီေတြ သန္းေပါင္းမ်ားစြာ ပါရွိပါတယ္။
ေသြးအားနည္းတယ္ဆိုတာ ေသြးဥနီေတြ နည္းတာကို ေျပာတာပါ။ ဟီမိုဂလိုပင္မွာ သံဓါတ္ (Iron) နဲ႔ ပရိုတင္းေခၚ (Protein) အသားဓါတ္ ပါ ပါတယ္။ သံဓါတ္နဲ႔ အသားဓါတ္ နည္းရင္ ဟီမိုဂလိုပင္လည္း နည္းတာမို႔ ေသြးအားနည္းေရာဂါ ျဖစ္ပါတယ္။ ပရိုတင္းက ဟီမိုဂလိုပင္အျပင္ အျခားေသာ ကိုယ္အစိတ္ အပိုင္းေတြမွာလဲ အမ်ားအျပား ပါ၀င္တာမို႔ ပရိုတင္းနည္းရင္ ေသြးအားနည္းေရာဂါအျပင္ အျခားေရာဂါ ေတြလဲ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ ေသြးအားပဲ နည္းတယ္ ဆိုရင္ေတာ့ သံဓါတ္ေၾကာင့္ပါ။ သံဓါတ္က အစားအစာက ရပါတယ္။
သာမန္မွ်တတဲ့အစာ စားသူ၊ သက္သတ္လြတ္စားသူမ်ားမွာေတာင္ သံဓါတ္ အစား နည္းလို႔ ေသြးအားနည္းတာ မျဖစ္ပါဘူး။ (အရွင္ဆႏၵဓိက၏ ေသြးအလွဴနဲ႔ပါရမီ (၁၀) ပါး စာအုပ္မွာ မည္သည့္ အစားအစာမ်ားတြင္ သံဓါတ္ ပါေၾကာင္း အေသးစိတ္ ေရးသားထား ပါတယ္)။
အမ်ားဆံုး ေသြးအားနည္းေရာဂါ ျဖစ္ေစတဲ့ အေၾကာင္းက ကိုယ္ထဲက ေသြးေတြ အျပင္ ထြက္ သြားတာေၾကာင့္ပါ။
အမ်ိဳးသမီးမ်ားမွာ ဓမၼတာေသြး အေနနဲ႔ လစဥ္ေသြးမ်ားအျပင္ထြက္တာမို႔ အစာထဲမွာ သံဓါတ္ လံုေလာက္စြာမပါရင္ ေသြးအားနည္းေရာဂါ ျဖစ္နိုင္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ အမ်ိဳးသမီး မ်ားမွာ ေသြးအားနည္း ေရာဂါ အျဖစ္မ်ား ပါတယ္။ အမ်ိဳးသားမ်ား ေသြးအားနည္းတယ္ ဆိုရင္ေတာ့ ေသြးထြက္တဲ့ေရာဂါ တစ္ခုခု ကို ရွာေဖြရပါမယ္။ ဥပမာ။ ေသြးထြက္ေနတဲ့ ေက်ာက္ကပ္ ေရာဂါ၊ အူနာေရာဂါ၊ အစာအိမ္ေရာဂါ၊ လိပ္ေခါင္းေရာဂါ၊ စသည္တို႔ပါပဲ။
ကိုယ္ထဲက သံဓါတ္က ေသြးအေနနဲ႔သာ ကိုယ္ခႏၶာအျပင္ကို ထြက္နိုင္ပါတယ္။ ကိုယ္ ခႏၶာအေနနဲ႔ ပိုေနတဲ့ သံဓါတ္ကို ထုတ္ျပစ္နိုင္စြမ္း မရွိပါဘူး။ ဒါေၾကာင့္ သံဓါတ္ကို ကိုယ္ထဲကို ထိုးသြင္းျခင္း (အသားထဲသို႔ ထိုးသြင္းျခင္း၊ အေၾကာထဲသို႔ ထိုးသြင္းျခင္း) မ်ားကို တကယ္ လိုအပ္မွသာ ျပဳလုပ္သင့္ ပါတယ္။ ေသြးအားေကာင္းေအာင္ဆိုၿပီး အလကား မထိုးသင့္ပါဘူး။
သံဓါတ္ကို အသားထဲထိုးထားရင္ ထိုးတဲ့ေနရာက အသားထဲမွာရွိေနတ့ဲသံဓါတ္ေၾကာင့္ ထိုးတဲ့ေနရာကို ညိဳမဲ ေစပါတယ္။ အေၾကာထဲထိုးလို္က္တဲ့ အပိုသံဓါတ္ေတြက အသဲ၊ ႏွလံုး၊ ပင္ကရိယ စတဲ့ အဂၤါေတြမွာ သြားစုရင္ အသဲေရာဂါ၊ ႏွလံုးေရာဂါ၊ ဆီးခ်ိဳေရာဂါေတြ ျဖစ္နိုင္ပါ တယ္။ ဒီေဘးထြက္ေရာဂါေတြေၾကာင့္ ေသြးခဏခဏသြင္းရတဲ့ ေမြးရာပါ ေသြးအားနည္း ေရာဂါျဖစ္တဲ့ သလဲစီးမီးရာ (Thalassemia) လူနာေတြေသဆံုးနိုင္ပါတယ္။ ယခုအခါ တိုးတက္တဲ့ နိုင္ငံေတြမွာ ကိုယ္ထဲက ေသြးသြင္းလို႔ ပိုေနတဲ့ သံဓါတ္ေတြကို စက္နဲ႔ျပန္စုပ္ ထုတ္ပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ “တန္ေဆး၊လြန္ေဘး” တဲ့။
ေဆးပညာေတြတိုးတက္ေနေပမဲ့ လူ႔ရဲ့ေသြးဥနီကိုေတာ့ မျပဳလုပ္နိုင္ေသးပါဘူး။ ဒါေၾကာင့္ ေသြး အေရးေပၚလိုတယ္ဆိုရင္ အျခားလူတစ္ဦးဆီက ေသြးကိုသြင္းေပး ရပါတယ္။ သူတစ္ပါး ရဲ့ေသြး သြင္းျခင္း ရဲ့ဆိုးက်ိဳးေတြကို ကာကြယ္ဖို႔အတြက္ ေသြးလိုမယ္ဆိုတာ ႀကိဳသိတဲ့ ခြဲစိပ္ ကုသမႈ (Planned operation) မ်ားမွာ မခြဲစိပ္ခင္ လူနာရဲ့ေသြးကို တစ္ပတ္၊ ႏွစ္ပတ္က ႀကိဳ ထုတ္ထားၿပီး ခြဲစိတ္တဲ့အခါ သူ႔ေသြးကိုပဲ ျပန္သြင္းေပးတဲ့ ေအာ္တို ေသြးသြင္းျခင္း (Autotransfusion) ကို လုပ္နိုင္ပါတယ္။
ေသြးဥနီေတြက အျမဲရွင္သန္ေနတာ မဟုတ္ပါဘူး လူေတြလိုပဲ ေမြးလိုက္ ေသလိုက္ ျဖစ္ေနတာပါ။ ေသြးဥနီရဲ့သက္တန္းက (၃) လ ပါ။ ေသြးတစ္စက္မွာ အသစ္ေမြးဖြါးလာတဲ့ ေသြးဥနီေတြ၊ အသက္ႀကီးလို႔ ေသခါနီးတဲ့ ေသြးဥနီေတြ၊ အသက္ငယ္ေသးတဲ့ ေသြးဥနီေတြ၊ အသက္လတ္တန္း ေသြးဥနီေတြ ေရာေန ပါတယ္။ သူတို႔အားလံုးရဲ့ ျဖန္းမွ်အသက္ကို ယူမယ္ ဆိုရင္ တစ္လခြဲပါ။
ေသြးေတြကို ကိုယ္ထဲကထုတ္ၿပီး အျမဲတန္း (+ 5 C) ၅ ဒီဂရီ စင္တီဂရိတ္ ထားနိုင္မွ ေသြးသြင္း ခံရတဲ့ လူနာရဲ့ကိုယ္ထဲမွာ အသံုး၀င္ေသးတဲ့ အသက္ရွင္ေနေသးတဲ့ ေသြးဥနီက သံုးပံုတစ္ပံုေလာက္ပဲ ရွိပါေတာ့တယ္။ ေသြးထုတ္ထားတာ တလၾကာၿပီဆိုရင္ေတာ့ လူနာ အတြက္ ေကာင္းက်ဳိးထက္ ဆိုးက်ိဳး ပိုမ်ားမွာမို႔ တလၾကာတဲ့ ေသြးေတြကို လူနာထဲ သြင္း ေပးလို႔ မရပါဘူး။
လြန္ခဲ့တဲ့ႏွစ္ (၄၀) က ေတာင္ႀကီးၿမိဳ႔မွာ လွ်ပ္စစ္ ၂၄ နာရီ မရလို႔ ေသြးလွဴရွင္ဆီက ေသြးထုတ္ၿပီး အေအးခန္းမွာသိမ္းတဲ့ ေသြးဘဏ္အလုပ္ကို မလုပ္နိုင္ပါဘူး။ အရွင္ ေသြး လွဴရွင္စနစ္ ( Living donor) ကို အသံုးျပဳရပါတယ္။ ေသြးလွဴရွင္ေတြရဲ့ တဲလီဖုန္းနံပါတ္ (ေခတ္ေပၚလက္ကိုင္ဖုန္းေတြ မရွိေသးလို႔)၊ မ်ားေသာအားျဖင့္ အိမ္လိပ္စာယူထားၿပီး ေသြးလို တဲ့အခါ ေသြးလွဴရွင္ကို အိမ္လိုက္ ေခၚရပါတယ္။ အခုလွဴ၊ အခု လူနာေသြးနဲ႔တဲ့မတဲ့ စစ္ၿပီး ခ်က္ခ်င္းသြင္းရတာမို႔ ကူးဆက္တတ္တဲ့ ေရာဂါေတြ စစ္ဖို႔ အခ်ိန္မရပါဘူး။ ေတာ္ပါေသးရဲ့ ဆိုး၀ါးတဲ့ AIDS ေရာဂါေတြ မေပၚေသးလို႔။
ေဆးပညာ အသိဉာဏ္နည္းပါးတဲ့ ေတာင္သူေတြဟာ သူတို႔ကိုယ္ထဲက ေသြးထုတ္ရင္ ေသြးအား နည္းသြားမယ္ထင္ၿပီး သူတို႔အမ်ိဳးသမီး ကိုယ္၀န္ေၾကာင့္ ေသြးဆင္း လြန္ၿပီး ေသႏိုင္တဲ့အခ်ိန္မွာေတာင္ ေသြးေပးဖို႔ ျငင္းဆန္ၾကပါတယ္။ ဒီေတာ့ ေတာင္ႀကီးၿမိဳ႔ကဆရာ၀န္ေတြ ဆရာ၀န္သိကၡာ (Doctor`s ethique ) နဲ႔လူ႔အခြန္႔အေရး (Human rights ) ဆိုတာေတြကို ေဘးခ်ိတ္ၿပီး လူနာလာပို႔တဲ့သူ (လူနာလာပို႔ရင္ ဂ်စ္ကား တစ္စီးနဲ႔ အျပည့္ လာပို႔ေလ့ ရွိပါတယ္) အားလံုးကိုစမ္းသပ္ၿပီး ေသြးလွဴနိုင္ သူေတြဆီက အတင္း အားဓမၼထုတ္ယူ ရပါတယ္။
တကယ္က ဆရာ၀န္ သိကၡာနဲ႔ လူ႔အခြန္႔အေရး ဆိုတာေတြက မသမာသူေတြ မတရား မလုပ္နိုင္ေအာင္ သတ္မွတ္ထားရတဲ့ ဥပေဒ ေတြပါ။ ဒီလိုမွ ေသြးမေဖါက္ရင္ လူနာေရာ၊ ခေလးပါ ဆံုးရမွာပါ၊ ၿပီးေတာ့ ေသြးဆိုတာ လူလိုပဲ သူ႔သက္တန္း ၃ လျပည့္ရင္ ထုတ္ထုတ္ မထုတ္ထုတ္ ေသတာပါပဲ။
ေသြးဥနီေတြရဲ့ သဘာ၀ကို သိရေတာ့ အို၊ နာ၊ ေသ တဲ့ လူ႔ဘ၀ကို ပိုၿပီး တရားရ မိပါ တယ္။ အမွန္ေတာ့ ေသြးဥနီမွ မဟုတ္ပါဘူး၊ ကိုယ္ထဲမွာရွိတဲ့ ဘယ္အရာမွ မျမဲပါဘူး။ ယခင္ကေဆးပညာမွာ မေသဘူး၊ အျမဲတည္္တဲ့ ( Permanent cells) လို႔ ထင္ခဲ့တဲ့ အရိုး ဆဲလ္ (Bone cells) ေတြလဲ ေမြးေသ ျဖစ္ေနၾကတာ ေဆးပညာတိုးတက္လာမွ သိၾကရပါ တယ္။ ေမြးေသေတြနဲ႔ စုစည္းထားတဲ့ က်မတို႔ရဲ့ခႏၶာ ကိုယ္ႀကီး မျမဲဘူး၊ အျမဲေသေနတယ္ ဆိုတာ “ေသြးထြက္ေအာင္ မွန္တယ္” လို႔ပဲ ေျပာရေတာ့မယ္ ထင္ပါတယ္။
ေသြးဥနီေတြကို ရိုးတြင္းခ်င္ဆီက ထုတ္ပါတယ္။ တနည္းသူတို႔ကို ေသြးဥနီေတြရဲ့ သားဖြါးေဆးရံု၊ သြားဖြါးခန္းလို႔ ေျပာရပါမယ္။ ေသသြားထဲ့ ေသြးဥနီေတြကိုေတာ့ သရက္ရြက္ မွာ ရွင္းလင္းျပစ္ပါတယ္။ သူကေတာ့ ေသြးဥနီေတြရဲ့သခ်ၤ ိဳင္းေပါ့။ ေသြးဥနီေတြ ေသတာမ်ား တဲ့ အခ်ိဳ႔ေသာေရာဂါသည္ေတြမွာ သရက္ရြက္ႀကီး လာတတ္ၿပီး၊ အသဲကလည္း ကူညီ ရွင္း ေပးတာမို႔ အသဲပါနည္းနည္းႀကီး လာတတ္ပါ တယ္။ သခ်ၤ ိဳင္းေဟာင္း မဆန္႔လို႔ သခ်ၤ ိဳင္း အသစ္ လုပ္တယ္လို႔ ေျပာရမယ္ ထင္ပါတယ္။
